Epistemologi Sejarah Islam: Sebuah Pemetaan Kajian Sejarah Islam di Sumatera Utara
Main Article Content
Abstract
This study explores the epistemology of Islamic history within the framework of Islamic historiography in North Sumatra through academic research at Universitas Islam Negeri Sumatera Utara, Universitas Sumatera Utara, and Universitas Negeri Medan. Islamic history in this region is shaped not only by rational and empirical facts but also by intuition, revelation, and local cultural elements such as mentifacts and sociofacts, requiring an integrative epistemological approach to achieve a holistic reconstruction. Using a qualitative descriptive-analytical method, the study combines fieldwork and library research. Data were obtained from theses, dissertations, journals, books, and papers, as well as direct observation, interviews, and examinations of manuscripts and historical artifacts. Source verification was conducted through external and internal criticism, recognizing the limitations of purely empirical methods in addressing the transcendental dimensions of Islamic history. Thematic analysis was organized according to regional scope and scholarly orientation, guided by the prophetic social sciences paradigm that prioritizes ethical and spiritual values as reflected in the Qur’an (Q.S. Ali Imran: 110). Findings reveal distinct emphases: UIN focuses on religious studies and scholar biographies, Universitas Sumatera Utara highlights socio-cultural dynamics of the Malay community, and Universitas Negeri Medan displays thematic diversity shaped by students’ regional backgrounds.
Downloads
Article Details

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
References
Abdulaev, S. (2023). Islamic Pacifism: An Ethico-Theological Examination of Peace and Nonviolence in Islam. Teosofi: Jurnal Tasawuf Dan Pemikiran Islam, 13(1), 59–79. https://doi.org/10.15642/teosofi.2023.13.1.59-79
Abdullah, M. A. (2001). Al-Ta’w?l al-‘Ilm?: Kearah Perubahan Paradigma Penafsiran Kitab Suci. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies, 39(2), 359–391.
Abdullah, T. (1987). Sejarah dan Masyarakat. Pustaka Firdaus.
Abdullah, T. (2010). Sejarah Lokal di Indonesia. UGM Press.
Abdullah, T., & Karim, M. R. (1990). Metodologi Penelitian Agama Sebuah Pengantar. Tiara Wacana.
Abdurrahman, D. (2011). Metodologi Penelitian Sejarah Islam. Ombak.
Abiedshah, M. A., & Mappiase, S. (2001). Kritik Akal Arab: Pendekatan Epistemologi Terhadap Trilogi Kritik Al-Jabirim dalam Islam Garda Depan: Mosaik Pemikiran Islam Timur Tengah. Mizan.
Aizid, R. (2016). Sejarah Islam Nusantara. Diva Press.
Al-Jabiri, M. A. (1991). Bunyah Al-‘Aql Al-‘Arabi. al-Markaz al-Tsaqafi al-Arabi.
Al-Jabiri, M. A. (2003). Kritik Kontemporer Atas Filsafat Arab-Islam. Islamika.
Alma’arif, A. (2015). Islam Nusantara: Studi Epistemologis dan Kritis. Analisis: Jurnal Studi Keislaman, 15(2), 265–291. https://doi.org/10.24042/AJSK.V15I2.724
Amin, S. (2022). Peta dan Kritik Epistemologi dalam Studi Islam Lokal di Nusantara Perspektif Insider. Jurnal Ilmiah Ultras, 6(1), 1–19.
Asari, H., Muaz, T., & Ya’qub, S. H. A. (2019). History of Maktab Al-Islamiyah Tapanuli. Heritage of Nusantara, 8(2), 297–334.
Azhari, I. (2017). “Politik Historiografi” Sejarah Lokal: Kisah Kemenyan dan Kapur dari Barus, Sumatera Utara. Sejarah Dan Budaya?: Jurnal Sejarah, Budaya, Dan Pengajarannya, 11(1), 9–23. https://doi.org/10.17977/um020v11i12017p009
Babbie, E. (1986). The Practice of Social Research. Wadasworth Publishing Co.
Batubara, M. A., Asari, H., & Faishal, M. (2023). Studi Historis dan Analisis Arsitektur Masjid Jamik Silalas Sei Deli, Kecamatan Medan Barat. Warisan: Journal of History and Cultural Heritage, 4(2), 63–73. https://doi.org/10.34007/warisan.v4i2.1924
Chan, D. S., Suprayitno, S., & Suri, N. (2024). The History of the Entry of Islam in the Land of Karo. Al-Afkar, Journal For Islamic Studies, 7(4), 567–574. https://doi.org/10.31943/AFKARJOURNAL.V7I4.1335
Daliman, A. (2018). Metode Penelitian Sejarah. Penerbit Ombak.
Damanik, R. J., Nababan, S. A., Pulung Sumantri, Muhammad Ricky Hardiyansyah, Muhammad Adika Nugraha, & Abdul Azis. (2023). Implementasi Nilai-Nilai Kearifan Lokal dalam Pembelajaran Sejarah Sumatera Utara di Prodi Pendidikan Sejarah Universitas Islam Sumatera Utara. Islamic Education, 3(1), 27–34. https://doi.org/10.57251/ie.v3i1.1018
Earle, W. J. (1992). Introduction to Philosophy. Mc. Grawhill, Inc.
Edward, P. (1990). The Encylopedia of Philosophy. Macmilan Publishing Co., Inc.
Fuad, Z., Siregar, Y. D., & Rohani, L. (2019). Peta Kajian Sejarah Islam di Sumatera Utara. Atap Buku.
Ginting, R. F., Sihuhaji, W., Amal, B. K., & Siregar, A. R. (2022). Bunga Rampai Kisa Perjalanan Guru Pa Timpus Sembiring Pelawi: Pendiri Kuta Medan dan Eksistensi Masyarakat Karo. Merdeka Kreasi.
Haidir, H., & Hizbullah, M. (2025). Islamic Education Values in Marriage Mandailing Indigenous People. Al-Hayat: Journal of Islamic Education, 9(1), 59–76. https://doi.org/10.35723/AJIE.V9I1.103
Hak, N. (2020). Classical Islamic Historiography in Early Moslem and Orientalist Historiographical Works. International Journal of Islamic Civilization, 3(2), 215–243.
Hak, N., & Badriza, K. (2022). The Integration-Interconnection of Sciences in Early Islamic Historiography: A Study on T?r?kh al-Rusul wa al-Mul?k by al-?abar?. Islamica: Jurnal Studi Keislaman, 16(2), 246–273. https://doi.org/10.15642/ISLAMICA.2022.16.2.246-273
Harahap, A. W. H., Achiriah, A., & Harahap, N. (2024). Dinamika Penyebaran dan Perkembangan Islam di Desa Pagaran Bira Jae, Kabupaten Padang Lawas, Sumatera Utara. Local History & Heritage, 4(2), 122–126. https://doi.org/10.57251/lhh.v4i2.1329
Harahap, S. C., Sumanti, S. T., & Jamil, K. (2021). Tradisi Barzanji dan Implementasinya di Rantau Parapat. Local History & Heritage, 1(2), 71–78. https://doi.org/10.57251/lhh.v1i2.99
Hildayanti, A., & Wasilah, W. (2023). Studi Transfigurasi Masjid melalui Periodisasi Pembangunan Masjid di Indonesia. Jurnal Lingkungan Binaan Indonesia, 12(2), 72–84. https://doi.org/10.32315/jlbi.v12i2.76
Kamaliah, K., Saleh, M., & Fuadi, A. (2023). Kontribusi Pemikiran Syaikh Abdul Wahab Rokan dalam Bidang Pendidikan Agama Islam di Kabupaten Langkat. Khazanah: Journal of Islamic Studies, 2(1), 142–154. https://www.pusdikra-publishing.com/index.php/jelr/article/view/1154
Kuntowijoyo. (1994). Metodologi Sejarah. Tiara Wacana.
Kuntowijoyo. (2007). Islam Sebagai Ilmu Epistemologi, Metodolgi, dan Etika. Tiara Wacana.
Kuntowijoyo. (2013). Pengantar Ilmu Sejarah. Tiara Wacana.
Lestari, R. (2017). Kampung Tarekat Naqsabandiyah Babussalam, Besilam dalam Lintas Sejarah. JUSPI, 1(1), 1–28.
Madjid, M. D., & Wahyudi, J. (2014). Ilmu Sejarah Sebuah Pengantar. Kencana.
Mailin, M. (2016). Perkembangan Islam di Sumatera Timur (Strategi Komunikasi Politik Sultan di Asahan). Al-Balagh?: Jurnal Komunikasi Islam, 1(1), 91–104. https://doi.org/10.37064/AB.JKI.V1I1.508
Marfuah, S., Sutardi, A., Sutriani, A., & Fitriani, E. (2024). Pendidikan Islam Menurut Ibnu Taimiyah. Jurnal Pendidikan Educandum, 4(2), 10–21. https://doi.org/10.55656/jpe.v4i2.193
Muslih, M. (2005). Filsafat Ilmu: Kajian Atas Asumsi, Paradigma, dan Kerangka Teori Ilmu Pengetahuan. Belukar.
Mustofa, S. (2015). Meneguhkan Islam Nusantara untuk Islam Berkemajuan: Melacak Akar Epistemologis dan Historis Islam (di) Nusantara. Episteme, 10(2), 405–434.
Nasution, H. (1996). Pembaharuan dalam Islam: Sejarah Pemikiran dan Gerakan. Bulan Bintang.
Nasution, M. R., Sumanti, S. T., & Muchsin, K. (2022). Peran Syekh Abdul Halim Khatib dalam Penyebaran Islam di Mandailing Natal, 1906-1991. Local History & Heritage, 2(2), 73–80. https://doi.org/10.57251/lhh.v2i2.583
Nata, A. (1998). Metodologi Studi Islam. PT. Rajagrafindo.
Pranoto, S. W. (2010). Teori dan Metodologi Sejarah. Graha Ilmu.
Purba, A. M., Laia, M., Naufal, M., Purba, S., Lestari, V. J., Santa, Y., & Purba, L. (2025). Masjid Lama Kabanjahe Sebagai Jejak Penyebaran Islam di Tanah Karo. In Jurnal Intelek Insan Cendikia (Vol. 2, Issue 4, pp. 6451–6456). https://jicnusantara.com/index.php/jiic/article/view/2975
Rambe, S. W., Siregar, Y. D., & Azhar, A. A. (2021). Pondok Persulukan Ma’arif Muslimin: Saksi Bisu Penyebaran Ajaran Tarekat Naqsabandiyah. Warisan: Journal of History and Cultural Heritage, 2(1), 16–22.
Ritonga, F. W. (2019). Modernisasi Sistem Pendidikan di Pondok Pesantren Ar-Raudhatul Hasanah Medan Tuntungan. Universitas Islam Negeri Sumatera Utara.
Ritonga, H., Naldo, J., & Ali, M. N. (2024). Arsitektur Masjid Sri Alam Dunia di Kecamatan Sipirok, Tapanuli Selatan. Local History & Heritage, 4(1), 75–82. https://doi.org/10.57251/lhh.v4i1.1316
Roswandi, Y., Napitupulu, E., Ginting, M., Kholijah, S., & Ginting, E. (2024). Menelusuri Jejak-Jejak Peninggalan Islam di Sumatera Utara (Abad ke-13 hingga ke-20) dalam Perspektif Sejarah dan Sosial Tahun 2024. Edukasi Elita?: Jurnal Inovasi Pendidikan, 2(1), 242–252. https://doi.org/10.62383/edukasi.v2i1.1022
Saleh, M., Al-Qadri, M., & Fitri, C. (2023). Konsep Pendidikan Islam dan Kebudayaan dalam Perspektif Syaikh Abdul Wahab Rokan. Center of Knowledge?: Jurnal Pendidikan Dan Pengabdian Masyarakat, 132–140. https://doi.org/10.51178/cok.v3i1.1172
Siddik, D., & Rosnita, R. (2017). Gerakan Pendidikan al-Washliyah di Sumatera Utara. Ulumuna, 18(1), 59–80. https://doi.org/10.20414/ujis.v18i1.143
Sjamsuddin, H. (2016). Metodologi Sejarah. Ombak.
Sobri, M. A., Titeh, M. S., & Abdullah, N. M. S. A. N. (2024). Kewujudan al-Kulliyyat di Sisi Ibnu Taimiyyah dan Kesannya terhadap Teologi Falsafahnya: Kajian terhadap Isbat Sifat Allah. BITARA International Journal of Civilizational Studies and Human Sciences (e-ISSN: 2600-9080), 7(1), 23–34. https://www.bitarajournal.com/index.php/bitarajournal/article/view/455
Sudarminta. (2002). Epistemologi Dasar: Pengantar Filsafat dan Pengetahuan . Kanisius.
Suprayitno, S. (2012). Islamisasi di Sumatera Utara: Studi tentang Batu Nisan di Kota Rantang dan Barus. MIQOT: Jurnal Ilmu-Ilmu Keislaman, 36(1). https://doi.org/10.30821/miqot.v36i1.113
Surajiyo. (2008). Filsafat Ilmu dan Perkembangannya di Indonesia. Bumi Aksara.
Sutrisno. (2006). Fazlur Rahman Kajian terhadap Metode, Epistemologi dan Sistem Pendidikan. Pustaka Pelajar.
Syafruddin, S. (2024). Jejak Awal Islam di Nusantara: Sejarah Masuknya Agama dan Kebudayaan Islam. Bening Publishing.
Syam, S., Zaleha, Z., & ZR, S. (2023). Dinamika Partai Politik Islam dalam Pembentukan Peraturan Daerah Bernuansa Islami di Kabupaten Asahan. Reflektika, 18(2), 200–225. https://doi.org/10.28944/REFLEKTIKA.V18I2.1008
Triani, R., Fitri, H., & Sumantri, P. (2025). Warisan Arsitektur Islam di Sumatera Utara: Masjid Azizi dalam Perspektif Geografi Sejarah. Buana Jurnal Geografi, Ekologi Dan Kebencanaan, 2(2), 1–5. https://doi.org/10.2/JQUERY.MIN.JS